Voor het project Woon.Zorg.Kunst werkte kunstenares Patricia Vanneste zes maanden lang mee in Woonzorgcentrum Sint-Vincentius in Avelgem. Samen met Patricia en Adelheid Van Damme kijken we terug op een traject vol ontmoetingen, creativiteit en nieuwe inzichten over de rol van kunst in zorg.

Wie zijn jullie en wat doen jullie?

Adelheid: “Ik ben coördinator wonen en leven in het woonzorgcentrum Sint-Vincentius in Avelgem. Ik werk hier 28 jaar. Mijn taak bestaat erin om de werking en visie van het woonzorgcentrum levend te houden op elke afdeling. Ik ondersteun medewerkers en vrijwilligers en probeer overal een beetje aanwezig te zijn. Ik ben hier eigenlijk het manusje-van-alles.”

Patricia: “Ik ben muzikante, componiste en maakster. Ik heb een groot deel van mijn leven op een podium gestaan, maar de voorbije tien jaar heb ik beseft dat mijn plek eigenlijk elders ligt. Ik zet kunst liever in om mensen te begeleiden en te ondersteunen in een bepaald proces dan om enkel een performance te brengen. Die brede manier van werken past ook bij wie ik ben. Als kind deed ik al van alles, en dat is nooit veranderd. Net die veelzijdigheid vind ik vandaag nog altijd het leukste aan mijn werk.

Toen ik hier aankwam had ik het idee om de zee naar het woonzorgcentrum te brengen, omdat bewoners niet meer naar de kust kunnen. Maar al snel ben ik daarnaast vooral gaan werken vanuit één-op-één ontmoetingen. Ik probeer telkens te vertrekken vanuit de persoon die ik voor me heb.”

Hebben jullie ervaring met de combinatie van kunst en zorg?

Voor Patricia is dit de eerste keer dat ze zo expliciet als kunstenaar binnen een zorgcontext werkt. Toch merkt ze dat zorg al langer een belangrijke rol speelt in haar artistieke praktijk.

“Mijn recente projecten hadden allemaal een sterk zorgend aspect in zich. Een voorbeeld hiervan is Ode aan de donkerte, een project dat ik samen maakte met schrijfster Lies Verswijvel. We creëren daarin ruimte voor de donkerte in onszelf. De deelnemers liggen dan neer met gesloten ogen en worden zo meegenomen naar hun kwetsbaarheid. Vaak krijgen we dan de vraag of dat therapeutisch is. Maar net dat vind ik interessant aan kunst: ze hoeft niet in een hokje te passen. Kunst mag zorgend zijn zonder therapie te worden.”

Patricia vindt dat kunst een grotere maatschappelijke betekenis zou mogen hebben.

“Voor mij begint kunst pas echt waarde te krijgen wanneer ze over meer gaat dan cultuur alleen. Eigenlijk zou cultuur altijd al een vorm van zorg in zich moeten dragen”

“Anderzijds weet je als kunstenaar niet altijd bij wie je in zorginstellingen terecht kan. In de cultuursector heb je programmatoren, maar in de zorg bestaat zo’n functie niet. Soms droom ik van een soort zorgprogrammator: iemand die kunstenaars en zorgorganisaties met elkaar verbindt.”

Kunst met een grote én een kleine K

Voor Adelheid was de komst van Patricia een eerste kennismaking met wat zij omschrijft als “kunst met de grote K”

“In het woonzorgcentrum werken we al langer met kunst in de brede zin van het woord. Bewoners die vroeger schilderden of schreven, proberen we zo lang mogelijk te stimuleren in die talenten. Dat is belangrijk voor hun eigenwaarde. Maar een kunstenaar die hier echt een artistiek traject komt ontwikkelen, dat was nieuw.”

Hoe hebben jullie het traject ervaren?

Patricia: “Ik had vooraf wat schrik. Ik ben niet zo goed in smalltalk en vroeg me af hoe ik hier mijn plek zou vinden, maar zodra ik binnenstapte voelde het heel natuurlijk. Niemand verwacht hier iets van je. Zowel bewoners als medewerkers zijn ontzettend ontwapenend. Je voelt dat de mensen hier voor elkaar zorgen”

Al snel ontdekte ze dat de grootste uitdaging niet lag in het contact met de bewoners, maar in haar eigen rol als outreachend kunstenaar.

“Hier is voortdurend van alles aan de gang. Van soep uitscheppen tot mensen helpen naar het toilet gaan. Je verveelt je geen seconde. De vraag was voor mij: hoe voeg ik daar iets artistieks aan toe zonder alles meteen in een resultaat te willen gieten?”

“Ik ben eerder kleine interventies beginnen doen. Soms lukt dat, soms niet. Het voelt meer als een speeltuin waarin ik kan experimenteren. Ik heb hier al gewerkt met portrettekeningen, videowerk rond wandelingen in het bos, origami-creaties en zelfs mijn naaimachine staat klaar in de auto om textiele projecten te maken. Omdat ik voortdurend op zoek ben naar nieuwe manieren om ideeën vorm te geven.

“Tijd, aandacht en warmte zijn hier het meest welkom. Mensen echt zien, dat is de essentie.”

Voor Adelheid verliep de kennismaking verrassend vlot.

“Na twee bezoeken voelde het alsof Patricia hier al jaren werkte. Ze heeft een enorm warme uitstraling en een brede blik. Ze ziet alles en pikt alles op. Tijdens haar tweede bezoek ging ze spontaan bij een bewoner in een terminale fase zitten. Dat gebeurt niet vaak. Voor haar voelde dat heel natuurlijk.”

Wat is de impact op bewoners en medewerkers?

Adelheid: “Patricia geeft individuele aandacht die echt is. Niet vijf minuten snel tussendoor, maar aandacht waarbij iemand volledig gezien wordt. Ze blijft zoeken, ook wanneer iets niet meteen lukt. Ze laat mensen niet los.”

“De impact van kunst bij mensen met dementie moet realistisch bekeken worden. Een grote, blijvende verandering mag je niet verwachten. Maar kleine dingen blijven wel hangen. Bewoners herkennen Patricia bijvoorbeeld vaak nog, ook al herinneren ze zich niet altijd alles.”

Patricia merkt dat vooral tastbare creaties daarin een belangrijke rol spelen.

“Ik teken regelmatig bewoners. Sommigen herkennen mij niet meteen, maar zodra ik zeg: 'Ik heb jou toch getekend?', weten ze vaak weer wie ik ben. Hun portret hangt op hun kamer en wordt zo een blijvende herinnering.”

Waarom zijn kunst en zorg volgens jullie een waardevolle combinatie?

Patricia: “Voor mij gaat kunst over meer dan erkenning of een eindresultaat. Ik haal voldoening uit het gevoel dat je iets kan betekenen voor iemand anders. De zorg is een plek waar die nood heel tastbaar aanwezig is.”

“Er is nood aan aandacht die verder gaat dan het praktische. Kunst helpt om voorbij efficiëntie te gaan. Mens zijn draait niet alleen om eten, slapen en medicatie nemen. Het gaat ook over betekenis, verbeelding en verbinding.”

Adelheid: “Je hebt platte zorg en je hebt zorg met een hart. Die zorg met een hart ambiëren wij hier. Patricia toont perfect wat dat verschil is. Je kan technisch gezien de beste zorgverlener zijn, maar als je geen verbinding maakt, ontbreekt iets essentieels.”

Adelheid gelooft sterk in de kracht van die menselijke verbinding.

“Uiteindelijk zeg ik altijd: positiviteit is besmettelijk. Negativiteit ook. Dat is belangrijk om te weten, want je geeft dat automatisch door”

“Ik dacht in het begin soms dat ik tekortschoot wanneer een kunstzinnige interventie niet aansloeg," vertelt Patricia. "Maar gaandeweg besefte ik dat het soms al voldoende is om met iemand mee naar zijn kamer te wandelen of even aanwezig te zijn. Ook dat is waardevol.”

Volgens haar ligt daar een belangrijke kracht van kunstenaars.

“Een kunstenaar is gewend om creatief om te gaan met wat zich op dat moment aandient. Als je daarbij ook oog hebt voor de mens achter de situatie, kan dat heel betekenisvolle momenten opleveren. Misschien is dat geen kunst met een grote K, maar wel momenten die het verschil maken in hoe iemand zich voelt.”

Wat nemen jullie mee naar de toekomst?

Patricia heeft tijdens het project vooral een verschuiving gemaakt van haar eigen artistieke praktijk.

“Mijn werk vertrekt vaak vanuit muziek en concepten die eerder liminaal zijn, tussen droom en realiteit. Mensen met dementie bevinden zich al in zo’n wazige ruimte. Daardoor ben ik meer gaan zoeken naar iets concreets, iets met houvast. Dat heeft mij speelser gemaakt. Ik heb hier staan huppelen en gekke dansjes gedaan, iets wat ik in mijn gewone werk minder snel doe. Die speelsheid neem ik zeker mee”

Adelheid benadrukt vooral het belang van een open houding in de zorg.

“Met een open vizier een situatie binnenstappen, onbevooroordeeld kijken en je laten overkomen wat er gebeurt: dat vind ik heel belangrijk. Je kan niet alles vooraf vastleggen. Routine sluipt er snel in als je hier lang werkt, en net daarom is het zo verfrissend hoe Patricia als kunstenares hier binnenkomt.”